สำนักงานพัฒนาชุมชนจังหวัดสมุทรปราการ
กรมการพัฒนาชุมชน กระทรวงมหาดไทย
มอร์แดนต์MORDANT · สารช่วยติดสี
สารที่ช่วยให้สีธรรมชาติยึดติดกับเส้นใยผ้าได้แน่น ทนต่อการซัก-แสงแดด และยังช่วยเปลี่ยนเฉดสีให้หลากหลายจากพืชให้สีชนิดเดียวกัน
มอร์แดนต์คืออะไร?
มอร์แดนต์ (Mordant) หรือ “สารช่วยติดสี” คือสารที่ช่วยให้เกิดปฏิกิริยาการยึดเกาะระหว่าง เส้นใยผ้า กับ สีย้อมธรรมชาติ ส่วนใหญ่เป็น เกลือของโลหะ ที่สามารถสร้างพันธะเชิงซ้อน (coordination complex) จับกับทั้งโมเลกุลสีและเส้นใยพร้อมกัน
คำว่า mordant มาจากภาษาละติน mordere แปลว่า “กัด” — เปรียบเหมือนสารที่ช่วย “กัด” ให้สีเกาะติดผ้า สีธรรมชาติหลายชนิดไม่สามารถติดเส้นใยได้ด้วยตัวเอง (สีตก/ซีดง่าย) จึงต้องอาศัยมอร์แดนต์เป็น “ตัวเชื่อม”
มอร์แดนต์ทำงานอย่างไร
ไอออนของโลหะในมอร์แดนต์ทำหน้าที่เป็น “สะพาน” เชื่อมระหว่างเส้นใยและโมเลกุลสี เกิดเป็นพันธะเชิงซ้อนที่มั่นคง ทำให้สีไม่หลุดออกง่ายเมื่อซักหรือโดนแสง
มอร์แดนต์จากเกลือโลหะ
มอร์แดนต์แต่ละชนิดให้ผลต่อเฉดสีต่างกัน และมีระดับความปลอดภัยต่างกัน โดย สารส้ม และ เหล็ก เป็นกลุ่มที่ปลอดภัยและเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมมากที่สุด
สารส้ม
มอร์แดนต์ที่นิยมและปลอดภัยที่สุด ให้สีที่ สด ใส สว่าง ตรงตามธรรมชาติของพืชให้สี ไม่ทำให้เฉดสีเพี้ยนมาก เหมาะเป็นมอร์แดนต์พื้นฐานสำหรับผู้เริ่มต้น
เหล็ก
ทำให้สี เข้มขึ้น หม่นลง ดึงโทนสีให้ออกเทา น้ำตาล หรือดำ (เรียกว่าการ “sadden” สี) ช่วยเพิ่มความเข้มและเฉดเขียว-เทา แต่ถ้าใช้มากเกินไปอาจทำให้เส้นใยเปื่อยเปราะ
ทองแดง
ช่วยดึงโทนสีให้ออก เขียว และเพิ่มความลึกของสี ทำให้สีติดทนขึ้น มักใช้เพื่อปรับเฉดเหลือง-เขียว แต่มีความเป็นพิษปานกลาง ต้องระวังการใช้และการกำจัด
ดีบุก
ทำให้สี แดง ส้ม เหลือง สดใสจัดจ้าน เป็นพิเศษ นิยมใช้เพื่อเพิ่มความสว่างของสีโทนร้อน แต่เป็น มอร์แดนต์ที่เป็นพิษมากที่สุด ชนิดหนึ่ง และอาจทำให้เส้นใยแข็งกรอบ
โครม
ให้สีที่ เข้ม ลึก อิ่มตัว โดยเฉพาะบนเส้นใยขนสัตว์ (wool) แต่เป็นสาร พิษและก่อมะเร็ง ปัจจุบันหลีกเลี่ยงการใช้ในงานย้อมทั่วไปและงานหัตถกรรมชุมชน
แทนนิน
สารฝาดจากพืชธรรมชาติ (เช่น เปลือกไม้ ใบไม้ ผลไม้ฝาด) เป็น มอร์แดนต์ธรรมชาติ ช่วยให้สีเกาะเส้นใยเซลลูโลส เช่น ผ้าฝ้าย ได้ดีขึ้น มักใช้ร่วมกับสารส้มเพื่อเพิ่มความติดทน
มอร์แดนต์ธรรมชาติแบบไทย
ในงานย้อมสีธรรมชาติแบบพื้นบ้านไทย มีการใช้ “สารช่วยย้อมธรรมชาติ” ที่หาได้ในท้องถิ่นแทนสารเคมี ปลอดภัยและเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม
น้ำปูนใส
ฤทธิ์ด่างจากปูนขาว ช่วยปรับเฉดและตรึงสี (เช่น สีจากคราม ดอกไม้)
น้ำด่างขี้เถ้า
น้ำด่างจากขี้เถ้าไม้ ฤทธิ์ด่าง ช่วยให้สีติดและเปลี่ยนเฉด
น้ำสนิมเหล็ก
มอร์แดนต์เหล็กแบบธรรมชาติ ทำให้สีเข้ม หม่น ออกเทา-ดำ
น้ำโคลน
โคลนที่มีธาตุเหล็ก ใช้หมักผ้าให้สีเข้มขึ้น (ผ้าหมักโคลน)
น้ำมะขามเปียก
ฤทธิ์กรดและมีแทนนิน ช่วยปรับเฉดและความติดทนของสี
น้ำส้มป่อย
ฤทธิ์กรดอ่อน ช่วยล้างและช่วยตรึงสีบางชนิด
3 วิธีในการใส่มอร์แดนต์
1. ก่อนย้อม
นำผ้า/เส้นใยไปแช่มอร์แดนต์ก่อน แล้วจึงนำไปย้อม เป็นวิธีที่นิยมและควบคุมผลได้ดีที่สุด
2. พร้อมย้อม
ใส่มอร์แดนต์ลงในหม้อย้อมพร้อมสีในคราวเดียว สะดวกรวดเร็ว แต่ควบคุมเฉดได้น้อยกว่า
3. หลังย้อม
ย้อมสีก่อน แล้วจึงนำไปแช่มอร์แดนต์ นิยมใช้เพื่อ “ปรับเฉดสี” ให้เข้มหรือหม่นลงตามต้องการ
ผลของมอร์แดนต์ต่อเฉดสี
| มอร์แดนต์ | ผลต่อเฉดสี | ตัวอย่างเฉด | ความปลอดภัย |
|---|---|---|---|
| สารส้ม (Alum) | สีสด ใส สว่าง ตรงตามธรรมชาติ | ปลอดภัยที่สุด | |
| เหล็ก (Iron) | สีเข้ม หม่น ออกเทา น้ำตาล ดำ | ปลอดภัย (ใช้พอดี) | |
| ทองแดง (Copper) | ดึงเฉดเขียว เพิ่มความลึก | พิษปานกลาง | |
| ดีบุก (Tin) | แดง-ส้ม-เหลืองสดจัดจ้าน | พิษสูง | |
| โครม (Chrome) | เข้ม ลึก อิ่มตัว (บนขนสัตว์) | พิษสูง/ก่อมะเร็ง | |
| แทนนิน (Tannin) | พื้นน้ำตาลอ่อน-เบจ ช่วยสีติดฝ้าย | ธรรมชาติ ปลอดภัย |
ความปลอดภัยในการใช้มอร์แดนต์
⚠️ คำแนะนำเพื่อความปลอดภัย
- เลือกใช้มอร์แดนต์กลุ่มปลอดภัยก่อน เช่น สารส้ม และ เหล็ก หลีกเลี่ยงดีบุกและโครมหากไม่จำเป็น
- สวมถุงมือ หน้ากาก และทำงานในที่อากาศถ่ายเทดี ไม่ใช้ภาชนะปนกับภาชนะปรุงอาหาร
- ชั่ง-ตวงปริมาณให้เหมาะสม การใช้เหล็กมากเกินไปทำให้เส้นใยเปื่อย
- กำจัดน้ำทิ้งอย่างถูกวิธี โดยเฉพาะทองแดง ดีบุก และโครมที่เป็นพิษ
- คุณภาพน้ำที่ใช้ (กรด-ด่าง แร่ธาตุ) มีผลต่อเฉดสี ควรจดบันทึกสูตรทุกครั้งเพื่อผลที่คาดเดาได้
📚 แหล่งอ้างอิง (References)
- ศูนย์การเรียนรู้การย้อมสีธรรมชาติ มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่. “ความรู้เกี่ยวกับการย้อมสีธรรมชาติ” และ “วิธีการย้อมสีธรรมชาติ.” cmru63.com/naturaldyes/natural-dyeing
- สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี (สสวท.). “มอร์แดนต์.” คลังศัพท์วิทยาศาสตร์ SciMath. scimath.org — มอร์แดนต์
- วารสารกรมวิทยาศาสตร์บริการ. “สารช่วยติดสีในการย้อมสีธรรมชาติ.” lib3.dss.go.th (PDF)
- “ผลของสารช่วยติดที่มีต่อความคงทนของสีผ้าฝ้ายสีธรรมชาติ.” วารสารวิชาการ (ThaiJO). ph02.tci-thaijo.org (PDF)
- Wikipedia. “Natural dye — Mordants.” en.wikipedia.org/wiki/Natural_dye
- Wearing Woad. “Mordants: An Overview of Mordants for Natural Dyes.” wearingwoad.com
- NPTEL. “Mordanting the Textiles for Natural Dyeing.” archive.nptel.ac.in (PDF)
- “Bio-mordants: a review.” PMC, National Institutes of Health (NIH). pmc.ncbi.nlm.nih.gov
ภาพประกอบทั้งหมดในหน้านี้เป็นภาพกราฟิก (SVG) ที่ออกแบบขึ้นใหม่เพื่อประกอบคำอธิบาย จึงไม่มีปัญหาด้านลิขสิทธิ์ · เรียบเรียงเนื้อหาจากแหล่งอ้างอิงข้างต้น
